Wyniki najnowszego raportu EIA dowodzą, że nielegalny handel HFC w UE nie ogranicza się do pojedynczych przypadków, ale ma charakter systemowy, skoordynowany i coraz bardziej profesjonalny.
Kroki podjęte przez Europę w celu wyeliminowania HFC pokazują, że bez solidnej polityki i skutecznego egzekwowania, tworzy się przestrzeń do nielegalnego handlu na dużą skalę. Napędzane wysokimi zyskami i nierównomiernym egzekwowaniem przepisów, zorganizowane grupy przestępcze zacieśniły swoje powiązania z nielegalnym handlem HFC, zwiększając emisje i podważając skuteczność polityki klimatycznej. W odpowiedzi Unia Europejska zrewidowała swoje rozporządzenie w sprawie gazów fluorowanych, przyjęte w 2024 r., i wprowadziła zestaw środków kontrolnych w celu zwalczania nielegalnego handlu. Obejmują one kontrole kontyngentów w czasie rzeczywistym dla organów celnych, nowe wymagania dotyczące systemów odzysku butli, rozszerzenie zakazów dotyczących najbardziej szkodliwych dla klimatu czynników HFC oraz nowe zakazy dotyczące urządzeń mające na celu zmniejszenie ogólnego popytu.
Opierając się na wcześniejszych badaniach przeprowadzonych w latach 2021 i 2023, EIA przeprowadziła kompleksowe badanie włoskiego rynku czynników chłodniczych w 2025 roku. Włochy są jednym z największych rynków chłodniczych w Europie, a jednocześnie państwem członkowskim o największej liczbie zarejestrowanych konfiskat HFC. Dochodzenie zidentyfikowało liczne firmy działające na różnych etapach łańcucha dostaw, od importerów po dystrybutorów regionalnych, które otwarcie przyznały się do praktyk takich jak przekraczanie limitów kontyngentów, fałszowanie faktur, nieprawidłowe etykietowanie pierwotnych czynników chłodniczych jako odzyskanych oraz unikanie płacenia podatku VAT. Niektóre z tych firm twierdziły, że zaopatrują dużych producentów, operatorów transportowych i sieci supermarketów (m.in. koleje Ferrovie dello Stato, Carrefour i Lidl Italia), co wzbudziło poważne obawy dotyczące przedostawania się nielegalnych czynników chłodniczych do tradycyjnych łańcuchów dostaw komercyjnych.
Pomimo zaostrzenia środków kontroli w całej Europie, ustalenia EIA po raz kolejny podkreślają, jak głęboko powiązany jest nielegalny handel HFC między państwami członkowskimi. Dochodzenia udokumentowały ciągłe stosowanie technik „prania brudnych pieniędzy”, w ramach których nielegalne HFC są najpierw wprowadzane do państw członkowskich o słabszej kontroli celnej, takich jak Bułgaria i Rumunia, a następnie dystrybuowane w pozostałych państwach UE. Chociaż zmienione rozporządzenie przynosi już pozytywne skutki – w szczególności ograniczenie otwartej sprzedaży gazów o bardzo wysokim potencjale globalnego ocieplenia (GWP) – ustalenia EIA ujawniają nowe luki prawne i pojawiające się trendy. Należą do nich powszechne błędne etykietowanie HFC o wysokim GWP po ich odzyskaniu, a także handel podrobionymi mieszaninami gazów fluorowanych o niższym GWP. Nielegalny handel jest w dużej mierze napędzany przez wysokie ceny HFC, które wzrosły dziesięciokrotnie od początku procesu wycofywania w UE. Biorąc pod uwagę, że limit HFC zostanie zmniejszony prawie o połowę do 2027 r., zarówno presja cenowa, jak i zachęty do nielegalnego handlu prawdopodobnie się nasilą. Ryzyko to jest dodatkowo spotęgowane, ponieważ po wprowadzeniu HFC na rynek europejski nie ma obowiązku wykazywania w całym łańcuchu dostaw, że są one powiązane z limitem, co utrudnia użytkownikom końcowym pewność co do legalności produktów. Lepsza identyfikowalność łańcucha dostaw i większa digitalizacja dokumentacji mogłyby pomóc złagodzić ten problem.
Environmental Investigation Agency przedstawia szereg rekomendacji na poprawę systemu obrotu
F-gazami, m.in.:
- zapewnienie spójnego wdrażania rozporządzenia w sprawie gazów fluorowanych poprzez skoordynowane działania organów celnych, inspekcji ochrony środowiska, organów nadzoru rynku i jednostek ds. przestępczości finansowej
- rozszerzenie inspekcji i badań butli z czynnikiem chłodniczym; konfiskata nielegalnych lub nieprawidłowo oznakowanych produktów oraz egzekwowanie obowiązku wycofania z obrotu
- wzmocnienie współpracy transgranicznej
- integrowanie dochodzeń finansowych z działaniami przeciwko nielegalnemu handlowi HFC
- stosowanie sankcji odstraszających i karnych
- połączenie wszystkich państw członkowskich z unijnym systemem „jednego okienka” dla gazów fluorowanych
- pełna digitalizacja systemów sprawozdawczości i licencjonowania i wprowadzenie systemu śledzenia HFC będącego przedmiotem obrotu
- usunięcie luk prawnych, które umożliwiają nieprawidłowe oznaczanie pierwotnych HFC o wysokim GWP jako odzyskanych
- wzmocnienie egzekwowania przepisów dotyczących nielegalnej sprzedaży HFC online, w tym weryfikacji sprzedawców, proaktywnego monitorowania i kar za nieprzestrzeganie zasad przez platformy
- ustanowienie i wdrożenie minimalnych standardów dla krajowych systemów licencjonowania, w tym unikalnych numerów przesyłek i obowiązkowego raportowania substancji kontrolowanych (w tym substancji poddanych recyklingowi i odzyskanych)
- zakazanie butli jednorazowych i wymóg systemów odzyskiwania butli wielokrotnego użytku
- ustanowienie obowiązku ujednoliconego raportowania dotyczącego nielegalnego handlu, w tym metodologii, działań egzekucyjnych i sankcji
- poprawienie przejrzystości łańcucha dostaw poprzez cyfrowe śledzenie kontyngentów, aby zapewnić zgodność dostawców, produktów i dokumentacji z przepisami
- promowanie naturalnych czynników chłodniczych
- prowadzenie działań uświadamiających unikania zakupu czynników chłodniczych lub urządzeń z niezweryfikowanych lub nieformalnych źródeł
- przyspieszenie wycofywania HFC z nowego i istniejącego sprzętu, aby zmniejszyć narażenie na wahania cen, ograniczenia dostaw i ryzyko nielegalnego handlu.
Według raportu EIA wnioski, jakie można wyciągnąć z doświadczeń UE, mają zastosowanie daleko poza jej granicami. W miarę jak globalne wysiłki na rzecz stopniowego wycofywania HFC na mocy poprawki Kigali nabierają tempa, wyzwania stojące przed UE uwypuklają, jak luki regulacyjne i nierównomierne egzekwowanie przepisów mogą być wykorzystywane przez siatki przestępcze, podważając międzynarodowe zobowiązania klimatyczne.
W przypadku krajów, które jeszcze nie wzmocniły swoich kontroli, doświadczenie UE pokazuje, że zwłoka nie wchodzi w grę – nielegalny handel kwitnie tam, gdzie nadzór jest słaby, a pilna potrzeba działania jest jeszcze większa ze względu na powiązany i globalny charakter łańcuchów dostaw HFC.
Likwidując luki w egzekwowaniu prawa, harmonizując podejścia do licencjonowania, sprawozdawczości i udostępniania informacji oraz przyspieszając przejście na zrównoważone, niefluorowane alternatywy, kraje na całym świecie mają szansę na uprzedzenie wyzwań, z którymi prawdopodobnie się zmierzą, i zajęcie się nielegalnym handlem HFC, zanim się on zakorzeni.
Wnioski raportu są zbieżne także z działaniami podejmowanymi w Polsce przez PROZON Fundację Ochrony Klimaty, która od lat zwraca uwagę na znaczenie właściwego odzysku, zagospodarowania i kontroli obrotu czynnikami chłodniczymi oraz pojemnikami po f-gazach. Nieprzypadkowo w raporcie EIA pojawia się odniesienie do PROZON - zarówno w materiale ilustracyjnym dotyczącym problemu porzuconych butli, jak i w źródłach eksperckich – co pokazuje, że kwestie szczelności systemu, odzysku opakowań i eliminowania nielegalnych praktyk są istotne nie tylko na poziomie unijnym, ale również z perspektywy krajowych uczestników rynku.
Zapoznaj się z pełnym raportem:
